توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٥ - قابل بودن دلالت عقليه براى اداء معانى مختلف بواسطه آن

اوضح من دلالة الشيئ الآخر الّذى ذلك المعنى جزء من جزئه مثلا دلالة الحيوان على الجسم اوضح من دلالة الانسان عليه و دلالة الجدار على التّراب اوضح من دلالة البيت عليه* فان قلت بل الامر بالعكس فانّ فهم الجزء سابق على فهم الكل* قلت نعم و لكنّ المراد هنا انتقال الذّهن الى الجزء كما ذكره الشّيخ الرّئيس فى الشفاء انّه يجوز ان يخطر النوع بالبال و لا يلتفت الذّهن الى الجنس‌

[قابل بودن دلالت عقليّه براى اداء معانى مختلف بواسطه آن‌]

ترجمه‌

مصنّف گويد:

ايراد معناى واحد بطرق مختلفى كه از حيث وضوح و خفاء با هم تفاوت داشته باشند بواسطه دلالت عقليّه امكان دارد زيرا امكان اينمعنا هست كه مراتب لزوم در وضوح و خفاء با هم مختلف باشند.

شارح گويد:

ضمير در [يتأتى‌] به ايراد مذكور يعنى ايراد معناى واحد بطرق مختلف راجع بوده و مراد از [عقليّه‌] دلالت عقليّه مى‌باشد و منظور از [مراتب لزوم‌] مراتب لزوم اجزاء براى كل در دلالت تضمّن و مراتب لزوم لوازم براى ملزومات در دلالت التزام مى‌باشد.

و حاصل مقصود آنستكه:

وارد نمودن معناى واحد با عبارت متعدّدى كه از حيث وضوح و خفاء معنا با هم مختلف مى‌باشند بواسطه دلالت عقليّه (دلالت تضمّن و دلالت التزام) امكان دارد.

و توضيح آن اينستكه:

مراد از دلالت عقليّه دو چيز است: